علت تقه زدن گیربکس هنگام تعویض دنده (اتوماتیک و دستی)

تق تق کردن گیربکس هنگام تعویض دنده یکی از آزاردهنده‌ترین و درعین‌حال جدی‌ترین نشانه‌های هشداردهنده خودرو است که خبر از وجود مشکلی مکانیکی یا الکترونیکی در سیستم انتقال قدرت می‌دهد. این پدیده که عموما هنگام تعویض دنده یا در شروع حرکت رخ می‌دهد، در صورت بی‌توجهی می‌تواند به آسیب‌های پرهزینه و جدی به گیربکس شما منجر شود.

به‌این‌ترتیب بسیار مهم است که بدانید علت تقه زدن گیربکس هنگام تعویض دنده چیست. در این مقاله از مکانیکی خلیقی، قصد داریم دلایل اصلی این مشکل را در هر دو نوع گیربکس اتوماتیک و دستی بررسی کنیم، متوجه شویم که علت تقه زدن گیربکس چیست و راهکارهای عملی برای رفع آن ارائه دهیم.

تقه زدن گیربکس چیست؟

تق تق کردن گیربکس هنگام تعویض دنده، به‌طورکلی، احساس یک ضربه یا لگد ناگهانی است که در حین عملیات تعویض دنده به اتاق خودرو منتقل می‌شود. این اتفاق نشان می‌دهد که فرایند انتقال قدرت، به‌جای آنکه نرم و پیوسته باشد، با اختلال و ناهمواری صورت گرفته است. ممکن است از خودتان بپرسید تقه زدن گیربکس چه صدایی دارد؟

نشانه‌های تقه زدن صرفا به حس ضربه محدود نمی‌شوند، بلکه اغلب با صداها و لرزش‌های خاصی همراه هستند. صدای تقه معمولا هنگام درگیرشدن دنده یا جداشدن آن شنیده می‌شود و نشان‌دهنده لقی بیش از حد در قطعات (مانند پلوس‌ها یا دسته‌موتور) یا ایراد در فرایند هیدرولیکی است. درحالی‌که لرزش‌های شدید هنگام شروع حرکت یا تعویض دنده، به‌ویژه در گیربکس‌های اتوماتیک، اغلب به دلیل کمبود یا نامرغوبی روغن واسکازین یا مشکلات مبدل گشتاور ایجاد می‌شود.

درنهایت احساس ضربه‌ای که مستقیما به راننده و سرنشینان وارد می‌شود نیز نشان‌دهنده یک اختلال مکانیکی یا تاخیر الکترونیکی در عملکرد گیربکس است.

تفاوت تقه زدن در گیربکس اتوماتیک و گیربکس دستی

برای درک علت تقه زدن گیربکس هنگام تعویض دنده باید تفاوت تقه زدن را در انواع گیربکس بدانیم. اگرچه نتیجه نهایی (ضربه ناگهانی) یکسان است، اما دلایل اصلی تقه زدن در این دو سیستم کاملا متفاوت هستند:

۶ علت تقه زدن گیربکس اتوماتیک هنگام تعویض دنده

تقریبا تمام مشکلات تق تق کردن گیربکس هنگام تعویض دنده اتوماتیک، به نحوی با سیستم هیدرولیک (فشار روغن) و سیستم کنترل الکترونیکی آن در ارتباط هستند. به‌این‌ترتیب برخی از رایج‌ترین دلایل آن به شرح زیرند:

1. کمبود یا کثیفی روغن گیربکس (واسکازین)

روغن گیربکس یا واسکازین، نه‌تنها وظیفه روانکاری را بر عهده دارد، بلکه عامل انتقال فشار هیدرولیک برای انجام تعویض دنده‌ها نیز هست. رایج‌ترین علت تقه زدن، کمبود یا کیفیت پایین این سیال حیاتی است. روغن گیربکس در سیستم‌های اتوماتیک سه وظیفه اصلی دارد که شامل جذب گرمای ناشی از اصطکاک، کاهش سایش بین چرخ‌دنده‌ها و صفحات کلاچ و فعال‌سازی کلاچ‌ها و باندهای داخلی از طریق فشار سیال می‌شود.

به‌این‌ترتیب کثیف‌شدن روغن، ذرات فلزی و آلودگی را وارد مسیرهای باریک (کانال‌های ساعت گیربکس و شیر برقی‌ها) می‌کند و مانع از رسیدن فشار دقیق روغن در زمان مناسب می‌شود که نتیجه آن، تاخیر و تقه زدن شدید است.

2. مشکل در شیر برقی‌های گیربکس (سولنوئیدها)

مورد دوم علت تقه زدن گیربکس هنگام تعویض دنده، مشکل شیرهای برقی است. شیرهای برقی یا سولنوئیدها قطعات الکترومکانیکی هستند که جریان و فشار روغن هیدرولیک را به دستور یونیت کنترل (TCM) به سمت کلاچ‌ها و باندهای مختلف هدایت می‌کنند. خرابی، گرفتگی یا فرسودگی این شیرها باعث می‌شود فشار روغن به‌صورت ناگهانی آزاد یا درگیر شود و تعویض دنده با تاخیر یا شتاب بیش از حد انجام پذیرد. پس این عوامل به طور مستقیم منجر به احساس ضربه و تقه در حین تعویض دنده می‌شوند.

3. ایراد در ساعت گیربکس

ساعت گیربکس به‌عنوان مغز هیدرولیکی سیستم عمل می‌کند و مجموعه‌ای از کانال‌ها، پیستون‌ها و شیرهای کنترلی است که جریان روغن را مدیریت می‌کند. ساعت گیربکس حکم یک کامپیوتر مکانیکی را دارد به‌این‌ترتیب هرگونه گرفتگی در کانال‌ها یا ایراد در سوپاپ‌های آن، باعث می‌شود فرمان‌های فشار روغن به‌صورت نامنظم و نامناسب اجرا شوند و در نتیجه، تعویض دنده‌ها با شوک و ضربه انجام گیرد.

4. تنظیم نبودن یا خرابی سنسورها: سنسور سرعت و موقعیت دریچه گاز (TPS)

یونیت کنترل گیربکس برای تصمیم‌گیری در مورد زمان و نحوه تعویض دنده، به اطلاعات دقیق سنسورها وابسته است. اگر سنسور سرعت خروجی و ورودی اطلاعات غلطی به یونیت کنترل گیربکس بدهند، گیربکس نمی‌تواند سرعت چرخش محورها را درست تشخیص دهد و دنده را در زمان نامناسب عوض می‌کند که به تقه منجر می‌شود.

در ادامه سنسور موقعیت دریچه گاز (TPS) میزان فشار پای شما بر پدال گاز را گزارش می‌دهد پس اگر خراب باشد، یونیت کنترل گیربکس نمی‌داند چقدر گشتاور در حال تولید است و دنده را به‌اشتباه (خیلی زود یا خیلی دیر) عوض می‌کند و این یکی دیگر از علل تق تق کردن گیربکس هنگام تعویض دنده محسوب می‌شود.

5.خرابی توربین یا مبدل گشتاور (ضربه در شروع حرکت)

خرابی توربین را مبدل گشتاور را می‌توان علت تقه زدن گیربکس هنگام تعویض دنده به حساب آورد. توربین (مبدل گشتاور) وظیفه اتصال موتور به گیربکس را در سیستم اتوماتیک بر عهده دارد (نقش کلاچ در سیستم دستی). اگر توربین خراب شود یا قفل‌شدگی آن به‌درستی عمل نکند، به‌خصوص در زمان شروع حرکت یا تعویض دنده، از حالت خلاص به درایو (P به D یا N به D)، یک ضربه شدید احساس خواهید کرد.

6.بروز مشکل در یونیت کنترل گیربکس

واحد کنترل گیربکس (TCM) مغز الکترونیکی گیربکس است و وظیفه پردازش اطلاعات سنسورها و ارسال فرمان به شیرهای برقی را دارد. در برخی موارد، علت تقه زدن گیربکس هنگام تعویض دنده نرم‌افزاری است و به دلایل زیر اتفاق می‌افتد:

• خطای حافظه: گاهی TCM دچار خطای موقت می‌شود و با یک ریست نرم‌افزاری مشکل حل می‌شود.
• به‌روزرسانی یا کالیبراسیون: در خودروهای مدرن، ممکن است نیاز به به‌روزرسانی نرم‌افزار TCM یا کالیبره کردن آن برای تطبیق با فرسودگی قطعات باشد.

بررسی دلایل تقه زدن گیربکس دستی

برخلاف گیربکس‌های اتوماتیک که ایرادات آن‌ها بیشتر الکتروهیدرولیک است، تقه زدن در گیربکس‌های دستی اغلب ریشه‌های مکانیکی دارد. ازآنجایی‌که فرایند تعویض دنده کاملا توسط راننده کنترل می‌شود، هرگونه ناهماهنگی در سیستم کلاچ یا مکانیزم تعویض دنده، به‌صورت ضربه و تقه نمایان می‌گردد. برخی از دلایل تق تق کردن گیربکس هنگام تعویض دنده به‌صورت زیر هستند:

1. خرابی دیسک و صفحه کلاچ (سایش و عدم درگیری صحیح)

دیسک و صفحه کلاچ پرکاربردترین عامل تقه زدن در گیربکس‌های دستی است. کلاچ وظیفه دارد اتصال و قطع نیروی موتور به گیربکس را به‌آرامی و بدون ضربه انجام دهد. اگر دیسک و صفحه فرسوده، تاب‌دار یا چرب شده باشند، این اتصال و قطع به‌درستی انجام نمی‌شود. در واقع با گذشت زمان، لنت‌های صفحه کلاچ ساییده می‌شوند. در نتیجه، هنگام رهاکردن پدال، اتصال ناگهانی و همراه با ضربه و لرزش رخ می‌دهد. همچنین اگر پدال کلاچ بیش از حد بالا یا پایین باشد، درگیری کامل یا قطع کامل انجام نمی‌شود و موجب تقه می‌شود.

2. مشکل در ماهک و اهرم‌های تعویض دنده

ماهک‌ها قطعاتی هستند که حرکت فیزیکی اهرم دنده را به داخل گیربکس منتقل کرده و چرخ‌دنده‌های موردنظر را درگیر می‌کنند. با استفاده طولانی‌مدت، بوش‌ها و اتصالات اهرم تعویض دنده دچار لقی می‌شوند. این لقی باعث می‌شود حرکت دست شما دقیقا به دنده‌های داخل گیربکس منتقل نشود. نتیجه این اتفاق، تعویض دنده با تاخیر یا با ضربه محسوس است. از طرفی اگر خود ماهک‌ها به دلیل استفاده نادرست یا ضربه آسیب ببینند، دنده به‌سختی جا می‌رود و هنگام درگیری، ضربه ایجاد می‌کند.

3. تنظیم نبودن یا بریدگی سیم کلاچ (در خودروهای سیمی)

در خودروهایی که از سیستم کلاچ سیمی استفاده می‌کنند، تنظیم بودن سیم کلاچ برای عملکرد صحیح ضروری است. اگر سیم کلاچ شل یا سفت باشد، عملا صفحه کلاچ به اندازه کافی آزاد نمی‌شود (در حالت سفت) یا بیش از حد درگیر می‌شود (در حالت شل). در هر دو حالت، انتقال نیرو به نرمی انجام نمی‌گیرد و هنگام تعویض دنده، صدای تقه شنیده می‌شود. همچنین آسیب دیدگی جزئی در سیم کلاچ یا سیستم هیدرولیک کلاچ (در خودروهای هیدرولیکی) مانع از عملکرد خطی کلاچ شده و منجر به ضربه می‌شود.

تقه زدن گیربکس در چه مواقعی خطرناک است و نیاز به تعمیر فوری دارد؟

اگرچه برخی از تقه‌ها ناشی از تنظیم نبودن ساده هستند، اما در شرایط زیر، تق تق کردن گیربکس هنگام تعویض دنده یک اخطار قرمز محسوب شده و رانندگی با آن به شدت خطرناک است.

1. تقه زدن همراه با بوی سوختگی

بوی سوختگی (شبیه به پلاستیک سوخته یا لنت) همراه با تقه زدن، نشان‌دهنده اصطکاک بیش از حد و تولید حرارت بالا است. این حالت در گیربکس‌های اتوماتیک اغلب به دلیل سوختن صفحات کلاچ داخلی به دلیل کمبود شدید روغن یا ایراد در توربین ایجاد می‌شود. در گیربکس دستی نیز می‌تواند ناشی از سوختن دیسک و صفحه باشد. درواقع این وضعیت می‌تواند در عرض چند دقیقه، گیربکس را کاملا از کار بیندازد.

2. تقه زدن و روشن‌شدن چراغ چک یا اخطار گیربکس

در خودروهای مدرن، روشن‌شدن هم‌زمان چراغ چک موتور (MIL) یا چراغ اخطار گیربکس، به این معنی است که یونیت کنترل یک خطای جدی در عملکرد سنسورها، شیرهای برقی یا دما ثبت کرده است. این خطاها اغلب به دلایل حیاتی مانند فشار غیرمجاز روغن یا خرابی سنسورها رخ می‌دهند و باید فورا توسط دیاگ تخصصی بررسی شوند.

3. تقه زدن به همراه تاخیر شدید در تعویض دنده

اگر گیربکس شما بین فرمان تعویض دنده و عمل‌کردن آن تاخیر زیادی دارد و سپس با یک ضربه شدید دنده عوض می‌شود، نشان‌دهنده کاهش شدید فشار روغن یا آسیب جدی به ساعت گیربکس یا شیرهای برقی است. سایش شدید قطعات داخلی منجر به این تاخیر می‌شود و ادامه رانندگی منجر به خرابی کامل گیربکس خواهد شد.

نتیجه‌گیری

تق تق کردن گیربکس هنگام تعویض دنده یک علامت هشدار است که نباید آن را نادیده گرفت. چه مشکل از تنظیم نبودن سیم کلاچ ساده باشد و چه ایراد پیچیده در ساعت گیربکس اتوماتیک، مراجعه به یک متخصص برای عیب‌یابی دقیق ضروری است. همچنین درصورتی‌که نمی‌توانید علت تقه زدن گیربکس هنگام تعویض دنده را بیابید می‌توانید به مرکز مکانیکی خلیقی واقع در غرب تهران مراجعه نمایید تا در سریع‌ترین زمان ممکن مشکل شما حل شود.

سوالات متداول

1. آیا رانندگی با گیربکس تقه‌دار مجاز است؟

خیر، رانندگی با گیربکس تقه‌دار توصیه نمی‌شود. تقه زدن نشانه سایش داخلی است و ادامه رانندگی نه‌تنها به سلامت گیربکس آسیب می‌زند، بلکه ممکن است قطعات خرد شده را در سراسر سیستم پخش کرده و هزینه تعمیر را چندبرابر کند.

2. تقه زدن در دنده‌عقب نشانه چیست؟

تقه زدن هنگام درگیرکردن دنده‌عقب معمولا در گیربکس‌های اتوماتیک نشانه ایراد در شیر برقی مربوط به دنده‌عقب یا کمبود شدید روغن است. همچنین می‌تواند ناشی از لقی بیش از حد در سیستم انتقال قدرت یا دسته‌موتورها باشد.

3. هزینه تعمیر تقه زدن گیربکس چقدر است؟

هزینه تعمیر کاملا متغیر است و به علت اصلی تقه بستگی دارد و ممکن است از چند میلیون تومان شروع شود (تنظیم مجدد سنسور یا تعویض روغن و فیلتر) و تا چند ده میلیون تومان (تعویض ساعت گیربکس یا توربین) افزایش یابد.